Para se ta ndryshojmë sërish Prishtinën, duhet të kuptojmë çfarë kemi
Të gjithë kemi një mendim për ndërtesat e Prishtinës: Bibliotekën, Grand Hotelin, Rilindjen dhe Pallatin e Rinisë. I njohim menjëherë, diskutojmë për pamjen e tyre dhe i përdorim si pika orientimi kur u tregojmë të tjerëve si të lëvizin nëpër qytet. Por sa shpesh pyesim çfarë i bëri të mundshme këto ndërtesa, apo çfarë do të humbiste qyteti po të mos ishin?
Leximi i studimit të Arbër Sadikit për arkitekturën e Prishtinës mes viteve 1945 dhe 1990 më bëri të mendoj sërish për këtë. Përshkrimi i tij i lidh ndërtesat me ndryshimet politike dhe shoqërore që i sollën. Na kujton gjithashtu sa shumë nga qyteti i marrim si të mirëqena.
Si arkitekt, mendoj se kjo ka rëndësi. Para se të vendosim se çfarë duhet të bëhet me një ndërtesë, duhet të kuptojmë se çfarë ka qenë ajo.
Plani urbanistik i vitit 1953, i hartuar nga Dragutin Partonic, shënoi një kthesë të madhe në zhvillimin e Prishtinës. Një qytet i organizuar rreth lagjeve, rrugëve të ngushta dhe shtëpive të ulëta nisi të shndërrohej në qendër administrative. Plani përcaktoi zona funksionale dhe një bulevard qendror, përgjatë të cilit u vendosën ndërtesa publike dhe banesa kolektive.
Ambicia e atij plani shihet edhe në fotografi. Ndërtesat janë pjesë e një kompozimi më të madh. Mes tyre ka hapësirë, një lidhje me rrugën dhe një ide për jetën publike.
Por ky transformim pati edhe një kosto. Sadiki përshkruan rrënimin e disa pikave të rëndësishme të qytetit, përfshirë Xhaminë e Llukaqëve, kishën e Stakajve dhe sinagogën e qytetit. Qendra e re u ndërtua pjesërisht duke e larguar qendrën që ekzistonte më parë.
Kjo duhet të na bëjë të kujdesshëm kur flasim për modernizimin sikur ai të ishte vetëm sukses. Qyteti fitoi institucione dhe hapësira publike, por humbi vende që bartnin historinë e tij të mëhershme. Të dyja anët meritojnë të jenë pjesë e të njëjtit diskutim.
Më vonë, ndryshimet kushtetuese të viteve 1960 dhe sidomos ato të vitit 1974, si dhe themelimi i Universitetit të Prishtinës më 1970, i dhanë qytetit funksione të reja dhe peshë më të madhe institucionale. Arkitektura ua dha këtyre ndryshimeve një prani fizike. Bibliotekat, fakultetet, zyrat, hotelet dhe objektet kulturore u bënë pjesë e një kryeqyteti që po merrte formë.
Sot, këto ndërtesa shpesh i gjykojmë përmes gjendjes së tyre të tanishme. Një hyrje e lënë pas dore, një fasadë e ndryshuar apo një hapësirë e pashfrytëzuar mund të bëhet krejt rrëfimi. Por neglizhenca tregon diçka për mënyrën si e kemi trajtuar një ndërtesë. Vetëm ajo nuk na tregon nëse ndërtesa meriton të mbetet.
Nuk po them se gjithçka e ndërtuar në atë periudhë duhet ruajtur pikërisht siç është. Ndërtesat duhet të funksionojnë. Ato kanë nevojë për mirëmbajtje, hyrje të qasshme dhe përdorime që kanë kuptim sot. Disa kërkojnë ndërhyrje të mëdha.
Por ndryshimet duhet të nisin me një lexim të kujdesshëm të ndërtesës dhe rrethinës së saj. Çfarë ka vlerë këtu? Cilat hapësira i shërbejnë ende qytetit? Çfarë mund të riparohet? Çfarë do të humbiste përgjithmonë nëse e largojmë?
Për mua, këtu i duhet më shumë vëmendje diskutimit për Prishtinën. Flasim shpejt për projektin e radhës. Më pak kohë i kushtojmë asaj që tashmë është këtu dhe pyetjes nëse i kemi dhënë një mundësi të drejtë.
Studimi i Sadikit tregon sa ngushtë lidhet arkitektura e qytetit me historinë e tij shoqërore. Këto ndërtesa ruajnë dëshmi të asaj historie, bashkë me ambiciet dhe kundërthëniet e saj.
Prishtina do të vazhdojë të ndryshojë. Pyetja ime është nëse do ta kuptojmë çfarë po ndryshojmë para se vendimi të jetë marrë tashmë.
Shkruar nga Leart Mullaademi
Ky shkrim mbështetet në studimin e Arbër Sadikit, “Reflection of sociopolitical developments in the architecture of Prishtina during 1945–1990”, botuar në librin Prishtina New European Capital: Images of a city to be discovered, redaktuar nga Besnik Aliaj dhe Loris Rossi, POLIS Press, 2019, f. 18–24. Mendimet e shprehura janë të autorit.
